1. Voorwoord van de voorzitter

Geachte lezer van ons Bulletin,

We beleven vreemde tijden. Een akelig virus waart al tien maanden door het land en het openbaar leven ligt plat. Ook voor In Paradisum was het voorbije jaar 2020 daarmee een jaar als geen ander. Na een positief begin van het jaar, met een inspirerende herdenking van het Bombardement in de Lutherse Kerk, bij de Schommel en op begraafplaats Daalseweg en daarna de onthulling van een nieuw informatiebord door de wethouder, kwam ook voor onze stichting veel stil te liggen. De rondleidingen die we jaarlijks geven op de begraafplaatsen gingen niet door en ook andere activiteiten waaraan In Paradisum meedoet, zoals NL Doet en de Open Monumentendagen, vonden geen doorgang.

Tegelijkertijd toonden onze actieve leden zich bijzonder veerkrachtig. Artikelen werden geschreven – een weerslag hiervan vindt u in dit Bulletin – en er is ook grote voortgang geboekt voor nieuwe grotere publicaties. En ook het werk aan de grote database van graven op onze website ging onverdroten voort. Helaas moesten wij onverwachts afscheid nemen van een belangrijke drijvende kracht hierachter, Wim Kruidhof. U leest zijn in memoriam in dit Bulletin.

Maar de veerkracht van de actieve leden van onze stichting biedt hoop voor de toekomst. Wanneer het virus ons weer toestaat uit de huidige maatschappelijke lockdown te komen, dan zullen de rondleidingen weer als vanouds georganiseerd worden. Alleen moeten we op dit moment nog even doorbijten en zullen we nog even onze ziel in lijdzaamheid moeten bezitten. Gelukkig is er nu een nieuw Bulletin dat u kan helpen deze tijd door te komen.

Er is een lange tijd verstreken sinds de laatste editie van het Bulletin, door de Coronacrisis en computerproblemen. Daarvoor bied ik u mijn excuses aan.

Op 22 februari zullen we – voor het eerst in decennia – geen herdenkingsactiviteiten houden op de Daalseweg. Dat is op dit moment niet te verantwoorden. Maar gaat u vooral in de tuin of op het balkon staan en luistert u naar de klokken die beieren over nog gruwelijker tijden. Op afstand gedenken we dan met velen. En volgend jaar weer met zijn allen.

Ik wens u voor nu veel leesplezier toe.

Pepijn Oomen

Voorzitter Stichting In Paradisum

2. Aannemersbedrijf van Tienen bestaat 200 jaar.

Op 21 november 2018 verscheen er in het weekblad De Brug een artikel over de uitgave van het boek “200 jaar aannemen en aanpakken” van Ben van Tienen, dat door burgemeester Bruls in ontvangst werd genomen.

De aannemerij Van Tienen was mij uit mijn jeugd bekend. Na het bombardement van 22-02-1944, waarbij mijn grootouders Zuidgeest-Wolf hun woning met winkel op de Ziekerstraat 7-9 verloren, kregen zij een tijdelijk pand toegewezen op Ziekerstraat 43. Ik kwam er elk weekend en als ik met de jongens van Meussen en Rikken op straat mocht spelen, keek ik altijd nieuwsgierig door de poort van Aannemerij van Tienen, die naast mijn grootouders op Ziekerstraat 45/47 gevestigd was, maar ik heb het als kind van 6 jaar nooit aangedurfd de grote poort binnen te gaan om er te gaan kijken. Vanuit de achterzijde van nr. 43 zag ik wel de grote opslagplaats van de aannemerij, die zich in mijn herinnering uitstrekte tot aan een achteruitgang aan het Mariënburg.

Nadat mijn grootouders in 1951 de nieuwbouw aan de Ziekerstraat 5 betrokken, was mijn belangstelling over, maar enkele tientallen jaren later kwam ik door mijn werk als voorlichter van de blindenbibliotheek Le Sage ten Broek wéér de naam Van Tienen tegen. Regelmatig had ik contact met mevrouw P. Ederveen-van Tienen (1903-1991) uit de Hermelijnstraat, die jarenlang boeken in brailleschrift heeft omgezet. Met deze mevrouw Ederveen, echtgenote van Willebrordus Ederveen, eigenaar van de in die tijd heel bekende Renaultgarage, heb ik vaak herinneringen uit die tijd opgehaald.

Mevrouw Paulina Ederveen was de dochter van Bernardus van Tienen, de derde generatie van het aannemersgeslacht. Haar grootvader Christoffel van Tienen (de 2e generatie) werkte samen met zijn vader Jan van Tienen, die dorpstimmerman was.

In 1881 verhuisde Christoffel van Elden naar Nijmegen. Juist in die jaren waren de wallen geslecht en werd er aan de stadsuitleg gewerkt. Christoffel sprong er graag op in en bouwde zijn eerste woningen aan de Groenewoudschelaan (de huidige Oude Groenewoudseweg) en aan de Dikkeboomweg.

In de loop der jaren werden ook zijn zonen Bernard en Hendrik in het bedrijf actief. Tussen 1900 en 1906 bouwden vader en zonen Van Tienen de eerste woningen en bedrijfspanden aan de Burghardt van den Berghstraat en de Jan de Witstraat en zo werden er in de loop van de 200 jaar in en ver buiten Nijmegen steeds meer werken aangenomen of opgeknapt. Het voert te ver om het enorme scala aan bouwwerken in dit verhaal te benoemen. Het met vele foto’s uitgebrachte boek geeft een prachtig overzicht van wat de zes generaties van Tienen door het hele land hebben betekend.

Voor onze begraafplaats is het heel bijzonder, dat ook het praalgraf van de familie Veerkamp in 1995 mede door Van Tienen is gerestaureerd. Hiervoor moest het prachtige en unieke neogotische grafmonument met het 2300 kilo wegende dak gedemonteerd en gerestaureerd worden en ook de wenende engel op het graf herkreeg haar oude glans. Tot verdriet van velen hebben onverlaten na de restauratie de over het kruis hangende hand van de engel afgebroken en meegenomen.

Het is ook bijzonder, dat zowel Christoffel en zijn vrouw Johanna Beugerink als zijn zoon Hendrik en zijn vrouw Everdine Berends op deze begraafplaats begraven zijn. Van deze vier familieleden bestaat echter alleen een foto van Christoffel van Tienen.

Beide grafmonumenten verkeren nog in een goede staat, maar het is jammer, dat de bronzen letters van het monument van het echtpaar Van Tienen-Berends in de loop der jaren zijn verdwenen. Daardoor is de tekst onleesbaar geworden.

Christoffel v. Tienen    J.H. v. Tienen-Beugerink       grafmonument

In vak 31, rij 3, graf 3 liggen begraven:

Tienen-Beugerink, Johanna Hendrika v.         *16-11-1834    +04-11-1909

Tienen, Christoffel v.                          *21-04-1839    +27-03-1927

Hendrik van Tienen       Everdine M. v. Tienen-        grafmonument

                                            Berends

In vak 20, rij 4, graf 9 liggen begraven:

Hendrikus Cornelis van Tienen                      *22-11-1874    +..-..-1932

Everdina Maria Berends                                 *..-..-1875        +12-09-1944

 

Bart Janssen

3. In herinnering Wim Kruidhof

Mijn kennismaking met Wim vond plaats op een heel warme zomerdag in augustus 2019. Het was op de Grote Markt waar we hadden afgesproken voor een nadere introductie: Wim met In Paradisum en omgekeerd. Het behoeft geen lang betoog. Wim wilde graag vrijwilligerswerk doen voor een stichting als In Paradisum waar hij met zijn interesse voor (lokale) geschiedenis bezig kon zijn. Dat men bij In Paradisum kampte met een complexe data-materie in allerlei Excelbestanden, bestaande uit duizenden namen van mensen begraven op Nijmeegse begraafplaatsen, dat wist Wim eigenlijk al wel, van het RAN. Want daar had ik lang geleden eens geïnformeerd naar vrijwilligers met kennis van statistiek om In Paradisum te helpen. Ons doel was te komen tot een funeraire databank, die belangstellende burgers en professionals konden raadplegen. Zo’n karwei was Wim dus wel toevertrouwd en hij had er ook veel zin in. Als natuurkundig ingenieur had hij veel expertise verworven bij Fokker Ruimtevaartafdeling en ingenieursbureau Movares. Zijn nauwkeurigheid en omgang met werk-van-lange-adem kwamen zeer van pas. In Paradisum kon het niet beter treffen. In augustus 2019 ging Wim enthousiast en voortvarend aan de slag, correspondeerde regelmatig over de voortgang en informeerde ons welke methoden hij toepaste. Bij dat laatste begrepen wij lang niet altijd direct zijn gecompliceerde werkwijzen, maar met zijn rustige, bedachtzame en vriendelijke uitleg konden wij de gang van zaken goed volgen. Zijn research verliep voorspoedig. In het voorjaar 2020 was de databank ‘Daalseweg’ bijna compleet en konden we al beginnen met toevoegen van extra’s, zoals foto’s. Helaas dook in mei 2020 een onbekend bestand op dat niet rijmde met reeds bewerkte bestanden. Een grote tegenslag. Maar opnieuw ging Wim, welhaast onverstoorbaar, weer aan de slag met dat probleembestand, met aanvullende begraafboeken en registers. In de data deden zich duizenden dubbelingen en andere imperfecties voor die een-voor-een uitgezuiverd moesten worden. Wim fikste dat. Dat wil zeggen bijna …!  

Op 4 oktober liet Wim mij nog weten dat het eind van de dataproblematiek in zicht was, nog eventjes. Ook leverde hij toen nog informatie aan voor een te publiceren verhaal over de geschiedenis van ‘Daalseweg’.

Niet veel later ontving ik een mailbericht van Eric Kruidhof, zijn broer, dat meldde dat Wim dood was. Op 13 oktober plotseling en geheel onverwacht thuis overleden. Een schokkend bericht.

Tja, dat de databank er niet is, dat is wel het minste. Dat Wim er niet meer is, betekent veel meer. Wij verliezen een bijzonder betrokken, kundig en vooral zeer vriendelijke man, die oprecht geïnteresseerd was in mensen die samen ergens voor stonden, namelijk om lokale geschiedenissen te bewaren en bereikbaar te maken voor anderen.

We hebben Wim amper 15 maanden gekend … .

Op 21 oktober 2020 hebben familie, vrienden en bekenden in het crematorium afscheid van hem genomen. Wij, enkele leden van In Paradisum, waren er op die woensdag ook bij.

Het was een regenachtige en gure dag.

Wim Desserjer

4. Fauna waarnemingen o.a. op de begraafplaats Stenenkruisstraat

Mijn naam is Mariëlle Vriends en ik ben inmiddels afgestudeerd als ecoloog aan de universiteit van Wageningen. In de zomer van 2020 heb ik stage gelopen bij de gemeente Nijmegen. Ik heb toen onderzoek gedaan naar het voorkomen van kleine marterachtigen in Nijmegen Oost. Hiervoor heb ik camera’s geplaatst in tuinen en in parken en op deze manier gekeken welke diersoorten er voorkomen. Zo is er ook een camera geplaatst op een beschutte plek op de oude begraafplaats van het Julianapark.

Mijn onderzoek ging met name over de bunzing en wezel, omdat er weinig kennis over deze soorten is. Met name in steden is het onduidelijk in hoeverre deze soorten aanwezig zijn. Samen met de Zoogdiervereniging ben ik dit gaan onderzoeken. Helaas zijn de bunzing en wezel nauwelijks waargenomen. Ik heb één wezel waargenomen in een tuin op de stuwwal en een vijftal steenmarters, dat zijn ook marterachtigen. Verder zijn er verschillende andere soorten gezien. Er zijn in totaal 17 vogelsoorten en 11 zoogdieren geregistreerd. Met name huiskatten, egels, ware muizen en merels zijn gevonden in tuinen en parken in het onderzoeksgebied.

Een reden dat er nauwelijks kleine marterachtigen gezien zijn, kan zijn dat het stadsgebied een ongeschikte plek is om te leven. Er is te weinig begroeiing en beschutting voor de dieren om zich te verplaatsen. Om meer te weten te komen over de kleine marterachtigen zal er een vervolgonderzoek gedaan moeten worden. Wie weet mogen we de volgende keer bij u in de tuin kijken? 😉

Hartelijke groet,
Mariëlle Vriends

Wilt u meer weten over mijn onderzoek? Mail mij dan op m.vriends@nijmegen.nl

5. Uitgelicht: 76 jaar vrijheid

Wat veel mensen niet weten, is dat er op de begraafplaats Daalseweg ruim 300 slachtoffers van het bombardement van 22 februari 1944 liggen, plus nog eens 100 slachtoffers die gevallen zijn als gevolg van de tweede wereldoorlog. In het kader van 75 jaar vrijheid, deze keer twee bijzondere oorlogsgraven.

Leonardus Lambertus Jacobs. Vak 08-Rij 02-Graf 13
Leo Jacobs was een van de vijf leden van de LBD, de luchtbeschermingsdienst.
Deze vrijwilligers hielden de wacht op de Stevenstoren.
Leo Jacobs, zoon van Johannes W.Jacobs en Johanna C.Nagelmaker, was  getrouwd met Martha Elisabeth Stevens en werd vader van enkele kinderen, Hij werkte bij de Luchtbeschermingsdienst. Op 22 februari ’44 had hij zijn dienst geruild. In plaats van op de Marathontoren  in de Goffert stond hij nu op de Stevenstoren. Tijdens het bombardement is hij er om het leven gekomen. Zijn lichaam werd drie dagen later op het dak van drogisterij Dirk Katje aan de Ganzenheuvel gevonden en door zijn vrouw, die drie dagen naar hem gezocht had, in de Veilinghal  geïdentificeerd. Op zijn bidprentje stond: hij kwam om het leven “op zijn post en trouw bij de vervulling van zijn plicht”. Hij werd begraven op de Daalseweg. ( bron: Oorlogsdoden Nijmegen 1940-1945)

foto: In Paradisum, Nijmegen.

22 februari 1944

Bombardement 22 februari 1944 Nijmegen

De firma Haspels was een modezaak aan de Lange Burchtstraat 18 en 18a. Negentien werknemers kwamen hier om. Allen waren verbrand. De stoffelijke overschotten zijn in zeven kisten begraven. Een medewerkster, de coupeuse Thea A. van Pelt, was niet aanwezig en kwam bij het station om het leven.

TER NAGEDACHTENIS AAN HET DIERBARE PERSONEEL DAT OP 22 FEBR. 1944 VIEL TEN GEVOLGE VAN DE RAMP TE NIJMEGEN BIJ DE FIRMA HASPELS

6. Bijzettingen op de begraafplaats Daalseweg in 2019 en 2020

Verdrietig om het gemis maar dankbaar voor de goede herinnering. Zo gedenken wij hen die in deze periode zijn begraven op de begraafplaats aan de Daalseweg in Nijmegen.

Albertha Wilhelmina van ’t Hof-Kleingeld, geb. 8-2-1933 te Rotterdam, overl. 15-3-2019 te Nijmegen. Bijgezet in het graf van haar echtgenoot M.P. van ’t Hof. Graf 35-06-12

Hubertus Johannes Gerardus Herberghs, geb. 27-2-1933 te Heerlen, overl. 28-3-2019 te Nijmegen. Graf 9-02-11

Gerrit Hengeveld, geb. 24-1-1928 te Aalten, overl. 28-4-2019 te Nijmegen. Graf 3-02-14

Paula Gabrielle Verboekend, geb. 24-3-1946 te Zeist, overl. 2-5-2019 te Nijmegen. Graf 35-02-26

Elizabeth Wilhelmine Schouten, geb. 26-7-1935 te Nijmegen, overl. 12-7-2019 te Nijmegen. Graf 30-01-03

Ivo Gerardus Maria Wijdeveld, geb. 1-8-1959 te Nijmegen, overl. 20-8-2019 te Nijmegen. Graf 35-06-24

Pieter Frans Mijts, geb. 1-10-1935 te Waddinxveen, overl. 23-8-2019 te Nijmegen. Graf 3-03-21

Maria Geertruida Hendrika Kiezebrink, geb. 25-2-1953, overl. 7-9-2015. Asbus bijgezet in urnengraf ouders, T.W.M. Kiezebrink en G.J. Kiezebrink-Kroes. Graf: 9-05-24.

Anny Roffelsen, geb. 21-7-1920 te Helmond, overl. 14-10-2019 te Nijmegen. Graf 6-04-05

Johanna Everdina van der Borg-Crombach, geb. 5-9-1922 te Arnhem, overl. 18-11-2019 te Etten-Leur. Bijgezet in graf echtgenoot A.E.M.G. van der Borg. Graf 3-04-20

Joseph Maessen, geb. 15-8-1923 te Melick en Herkenbosch, overl. 28-12-2019 te Beek (Berg en Dal). Bijgezet bij echtgenote C.E.M. Maessen-de Ruijter. Graf 10-07-28

Willem Josephus Ignatius van der Gulden, geb. 29-7-1929 te Venlo, overl. 14-1-2020 te Nijmegen. Bijgezet in het graf van zijn echtgenote H.C.W. van der Gulden-Böckling. Graf 8-06-13

Maria Wilhelmina Keijser-Nolet, geb. 7-4-1941 te Warmenhuizen, overl. 24-1-2020 te Nijmegen. Bijgezet in het graf van haar echtgenoot J.A.M.P Keijser. Graf 14-04-01

Joseph Hubert Hoffmann, geb. 31-1-1976 te Nijmegen, overl. 13-2-2020 te Nijmegen. Graf 5-02-05

Wilhelmus de Laat, geb. 7-3-1954 te Geldrop, overl. 3-3-2020 te Nijmegen. Graf 8-04-29

Johanna Peters-Wullings, geb. 16-9-1919 te Nijmegen, overl. 9-11-2019 te Nijmegen, as bijzetting bij haar echtgenoot P.H. Peters. Graf 3-02-01

Theodorus Wilhelmus Andreas Eppink, geb. 27-7-1933 te Doetinchem, overl. 22-3-2020 te Nijmegen. Graf 10-04-30

Elspeth Alison van Agt-McGregor, geb. 28-11-1929 te Ottawa Canada, overl. 7-4-2020 te Nijmegen. Bijgezet in het graf van haar echtgenoot F.J.T.J. van Agt. Graf 3-03-21

Jacob Bouten, geb. 17-4-1930 te Nijmegen, overl. 25-4-2020 te Nijmegen. Graf: 18A-02-09

Paulus Gerardus Hermans, geb. 13-12-1959 te Brunssum,  overl. 30-4-2020 te Kleve BRD. Graf 16-02-02

Johanna Elisabeth Maria Holl, geb. 10-1-1954 te Nijmegen, overl. 3-6-2020 te Nijmegen. Graf 3-03-09

Bernadette Maria Cools, geb. 17-9-1958 te Nijmegen, overl. 17-6-2020 te Nijmegen. Graf 9-02-18

Wilhelmus Maria Nollen, geb. 2-9-1933 te Wierden, overl. 6-7-2020 te Nijmegen. Graf 5A-01-19

Hendrika Johanna Geertruida Oostendorp-Knoef, geb. 21-6-1938 te Borne, overl. 1-9-2020 te Nijmegen. Bijgezet in het graf van haar echtgenoot G.F.M. Oostendorp. Graf 8-06-22

Eduard Theodoor August Marie Janssen, geb. 18-9-1930, overl. 4-7-2020. Asbus geplaatst in urnengraf 4-2-23

Theodorus Johannes Maria Smits, geb. 24-8-1948 te Gendringen, overl. 1-10-2020 te Nijmegen. Graf 5-05-04

Franciscus Wilhelmus Maria Sutmuller, geb. 21-2-1952 te Nijmegen, overl. 14-10-2020 te Nijmegen. Graf 14-4-5

Petronella Johanna Arntz-Cuijpers, geb. 21-12-1923 te Nijmegen, overl. 24-11-2020 te Westervoort. Bijgezet in het graf van haar echtgenoot P.J. Arntz. Graf 10-01-03

Jolanda Petronella Maria Wijdeven, geb. 17-2-1966 te Vorstenbosch, overl. 28-12-2020 te Nijmegen. Graf 32-10-13

Peter van Schaijk in samenwerking met de Stichting Begraafplaatsen Nijmegen.

7. Zigeunerkoning Karel en zijn vrouw Hulda

………..ook wel geluiden te horen dat het beter was deze “nomaden” niet te plaatsen in een dichtbevolkt stadsgedeelte, maar op een plek waar “het volkje” niemand kwaad kan doen.

Op de RK Begraafplaats aan de Daalseweg , vak 38, rij 8 grafnummer 19 (SBN nummering) , tweede klasse, werd op 8 mei 1943 Karel Franzen ter aarde besteld. Hij werd in Hongarije geboren, plaats niet bekend, op 22 mei 1865 met de doopnamen Johann Friedrich Wilhelm en hij overleed op 77 jarige leeftijd in Nijmegen op 5 mei 1943(ouders onbekend). Hij was getrouwd met Hulda Bamberger, geboren in Friedrichslohra (Duits dorpje in de gemeente Groszlohra)  op 1 maart 1868 en overleden

3 augustus 1944, 76 jaar oud, te Auschwitz, Zigeunerlager Birkenau, R.K. en statenloos.

Helemaal achterin, het laatste vak rechts van de begraafplaats, ligt het graf van Karel Franzen direct aan het hoofdpad.

Tekstplaat op graf

Tien hardstenen platen als grafbedekking, zes opstaande houten paaltjes die de afscheiding aangeven en een houten kruis met twee miniatuur viooltjes en een koperen tekstplaat. Het graf zoals het er nu uitziet oogt mooi en kan in mijn ogen bijna niet het oorspronkelijk grafmonument van ruim 75 jaar geleden zijn.

De tekstplaat laat iets bijzonders zien, want kennelijk had Karel voor zijn vrouw Hulda Bamberger ook al een plaatsje laten reserveren, door familie netjes geregeld. Alleen haar sterfdatum stond open: nog in te vullen en bij te schrijven wanneer haar tijd gekomen was. Zij is echter niet in Nijmegen maar in Auschwitz in 1944 overleden en geeft ook direct de lading weer wat er zoal gebeurd zou kunnen zijn.

Karel en Hulda waren woonwagenbewoners, hij was musicus en handelde in paarden. De Gemeente Nijmegen bepaalde in 1921, aan de hand van een politieverordening, dat het is verboden in de Gemeente een andere standplaats met een woonwagen in te nemen dan op het door B&W aangewezen gedeelte van het aan de Weurtseweg gelegen terrein, kadestraal bekend Gemeente Neerbosch, sectie A, nummer 1378. De Nieuwe Kade.

Bij deze beslissing waren er binnen de gemeenteraad ook wel geluiden te horen dat het beter was deze “nomaden” niet te plaatsen in een dichtbevolkt stadsgedeelte, maar op een plek waar “het volkje” niemand kwaad kan doen.

De voorzieningen en inrichting van het nieuwe terrein werden aangepakt, er werden maatregelen getroffen in het belang van de hygiëne en de zedelijkheid door oprichting van privaten, een schutting om zich achter te verkleden etc.

Ten bate van de woonwagenbewoners was er ook een Vereniging R.K. Liefdewerk die zich hard maakte voor het, ter plekke, verkrijgen van een gelegenheid waarin bijzonder de kinderen nuttig zouden kunnen worden bezig gehouden en zich mede aan de opvoeding te kunnen wijden. 

Begin 1923 werd er een comité opgericht in de parochie Kraijenhofflaan, afdeling St. Imelda, die zich belast met de behartiging van de geestelijke en stoffelijke belangen van de woonwagenbewoners, een groep van vaak tot diepe armoede vervallen mensen. Dit comité regelde bijv. de schoolgang van de kinderen en hielden de vele kinderen van de meestal R.K. ouders op voor het bijwonen van de H. mis en cathechismus.

Februari 1925 werden er in het kamp enkele gevallen van typhus waargenomen. Nadat drie dodelijke gevallen bekend werden kwam de medische zorg onmiddellijk in actie, er moet een typhusbacillendrager rondlopen, zo werd gezegd, het was geen vlektyphus maar buiktyphus, de hygiënische toestanden waren erg slecht. Het kwam zelfs voor dat mensen de faeces, waarin juist de besmettelijke bacillen kunnen zitten, gewoon naar buiten wierpen des morgens nabij de openluchtstal van de paarden.

Er werden dan ook verbeteringen aangebracht in het kamp: afzonderlijke kinderprivaten, de gehele bodem werd met cement afgedicht en een goot naar een put en een aparte mestbak voor paardenmest.

Tot eind maart 1931 is in een van de bijzondere scholen aan de Doddendaal een klasje voor meisjes en aan de Nieuwe Markt een speciaal klasje voor jongens wier aanwezigheid in de gewone klassen op bezwaar stuitte.

Toen was er ook al sprake van een nieuwe standplaats voor woonwagens en wel aan de Graafseweg. In september 1932 werd  dit ook gerealiseerd, het woonwagenkamp op de Draaiom naar de gelijknamige boerderij gelegen aan de St. Teunismolenweg.

Woonwagenkamp Draaiom, opening in 1932.

De adresboeken van de gemeente Nijmegen geven in ieder geval het beeld dat dit echtpaar Karel Franzen en Hulda Bamberger in het hierboven beschreven woonwagenkamp moeten hebben gewoond. Ze waren al op leeftijd toen ze de stap namen om de woonwagen definitief te verruilen voor een huis. Dit heeft plaatsgevonden tussen 1934-1938 met als woonadres de Lompenkramersgas nummer 11. Hier overleed Karel op 5 mei 1943. Ik las het in de krant, niet in eentje, maar in vele dagbladen van 11 mei 1943, met de kop

“OUDE ZIGEUNERMAN, KONING DER ZIGEUNERS, STERFT IN NIJMEGEN”

Hij werd dus wel erkend als koning, een zigeunerkoning nog wel, al werd men indertijd zo al gauw genoemd wanneer sprake was van een grote familie, aanzien was belangrijk. Volgens de krant had hij 22 kinderen waarvan er nog 16 in leven. In het gasje waar hij woonde stond hij opgebaard en daar namen vele zigeuners uit heel het land afscheid van hem.De begrafenis geschiedde op de Daalseweg, na een uitvaartmis in de kerk van de Carmel.

Hulda en Karel behoorde tot de Sinti-familie (mannelijk Sinto, vrouwelijk Sintezza). Sinti, in het dagelijks taalgebruik ook aangeduid als zigeuners, is een naam voor een nomadisch volk. Alhoewel de meeste Sinti zich als aparte etnische groep zien, zijn ze één van de vijf Romastammen. Ze stammen vermoedelijk uit één van de vier provincies van Pakistan. Al vóór 1868 kwamen er Sinti naar Nederland.                                                                                                                                                                                                                                                                                        

Wat is er nu met Hulda gebeurd. Toen haar man overleed was zij 75 jaar en we mogen aannemen dat zij op het oude adres is blijven wonen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog waren zigeuners samen met onder andere de Joden doel van de vernietigingsdrift van de nazi’s. In hun ogen waren zij asociaal en crimineel en als niet-Ariërs werden ze als ongewenst  beschouwd. In Nederland kwam  van de vervolging op zigeuners wat later op gang, toch is zij identiek aan de vervolging op Joden. Beiden gingen naar dezelfde kampen met hetzelfde doen, de vernietiging van het volk.

Text Box: De LompenkramersgasOp zondag 14 mei 1944 begonnen overal in Nederland de telexen van de politiehoofdbureaus te ratelen met het bericht dat er twee dagen later een grote razzia moest plaatsvinden om iedereen op te pakken met “de kenmerken der zigeuners”. Het betrof een geheime en zeer dringende telex van de directeur-generaal van politie te Nijmegen.

Deze zigeunerrazzia vond plaats op dinsdag 16 mei 1944 om 04.00uur. Ook Nijmegen werd hiervan opgeschrikt en ook Hulda werd met vele zigeuners op deze dag afgevoerd naar het doorgangskamp Westerbork. Drie dagen later, vrijdag 19 mei werd zij op transport gezet naar Auschwitz-Birkenau .

Op 3 augustus 1944, 76 jaar oud, is zij in Auschwitz overleden (vergast).

Peter van Schaijk.

8. Herdenking bombardement zonder publiek

Op maandag 22 februari 2021 is het 77 jaar geleden dat Nijmegen werd getroffen door een verwoestend bombardement.

Vanwege corona vindt er dit jaar helaas geen publieke herdenking plaats. Ook is er geen publieke kranslegging.

Dat geldt zowel voor de herdenking bij De Schommel, achter het stadhuis, als op de Begraafplaats Daalseweg.

Mogelijk zijn er wel toespraken en kunt u die volgen via de tv of via internet (website Gemeente Nijmegen), maar ook daarover is op dit moment, eind januari, nog onduidelijkheid. We raden u aan berichten hierover te volgen via onze plaatselijke kranten (Brug, Gelderlander) of via sociale media. 

Laten we hopen dat we vanaf volgend jaar de herdenkingen weer samen kunnen beleven. De herinnering aan deze zwarte dag in de geschiedenis van Nijmegen mag niet verloren gaan.  

Jeroen van Zuylen

1. Voorwoord

In Paradisum bestaat dit jaar 25 jaar, een jubileum dat we graag met u willen vieren met een symposium op vrijdag 11 oktober.

Het monument op de Daalseweg is een stap dichterbij gekomen en NL Doet was een groot succes ondanks het slechte weer. Belangstelling van de gemeente was er ook, burgemeester Bruls werkte actief mee. 22 februari was er een sfeervolle herdenking op de Daalseweg.

Verder kunt u een interessant artikel lezen over de Zouaven, vrijwillige soldaten in het pauselijke leger. Ook in dit nummer treft u weer de vaste rubrieken Uitgelicht, U vraagt wij zoeken antwoord en de bijzettingen op de Daalseweg aan.

We wensen u veel leesplezier toe!

Willem Reijnders, Elisa Koehof, redacteuren

2. Contributie

Helaas heeft nog niet iedere donateur de bijdrage voor 2019 betaald. Aldus een vriendelijk verzoek om dit zo snel mogelijk in orde te maken. U kunt uw jaarlijkse bijdrage van minimaal € 12,50 overmaken op bankrekening NL86ABNA 0475 4243 36 ten name van de Stichting In Paradisum te Nijmegen.

Mocht er een speciale reden zijn om niet te betalen, laat u ons dit dan weten. Ontvangen wij geen betaling of andere reactie van u, dan nemen we aan dat er geen belangstelling meer bestaat. We zullen uw gegevens dan uit ons bestand halen en u geen informatie meer toesturen.

3. Deze zomer 25 jaar Stichting In Paradisum

Willem Reijnders

Deze zomer is het 25 jaar geleden dat de Stichting In Paradisum werd opgericht.
Dat gebeurde omdat het toen vaststond dat de begraafplaats Daalseweg vooralsnog niet geruimd werd.

De gang van zaken is in dit gezelschap wel bekend, lang geleden het was nog in de tijd van de toenmalige, Nijmeegse, grote, woningnood dat het besluit viel om de vrijwel volle begraafplaats Daalseweg te sluiten en na verloop van tijd te ruimen ten gunste van woningbouw. De begraafplaatsen in het Jonkerbos waren inmiddels in gebruik en boden nog heel veel ruimte.

Bij nabestaanden, buurtbewoners, heel veel Nijmegenaren en andere geïnteresseerden leidde dit voornemen tot grote verontwaardiging en felle protesten. Om tegenacties te organiseren ontstonden twee actiegroepen: een die zich vooral richtte op de belangen van de nabestaanden en de werkgroep voor het behoud. Het ging er soms fel aan toe, het waren in de kern immers actiegroepen. Er kwamen echter ook constructieve activiteiten tot stand zoals bijvoorbeeld de herdenkingen van Het Bombardement op 22 februari 1944, de inventarisatie van de nog bestaande grafmonumenten en de natuurwaarden. En niet te vergeten dit blad.

Toen het primaire doel gerealiseerd was, is het verstandige besluit genomen om een nieuwe stichting op te richten, met de naam In Paradisum, waarin de twee actiegroepen samengingen. Er moest nu op een constructieve wijze worden samengewerkt met voormalige opponenten zonder dat het oude zeer een dominante rol zou gaan spelen . Ook was het van belang en er ruimte kwam voor nieuwe initiatieven. Nu 25 jaar geleden.

Dit jubileum laten we natuurlijk niet zomaar voorbijgaan. We organiseren 11 oktober, wanneer iedereen terug is van vakantie en de Market Garden herdenkingen voorbij zijn, een symposium in de Lutherse kerk aan de Prins Hendrikstraat.

Het wordt geen historische herdenking maar vooral een blik op de toekomst van begraafplaatsen en ontwikkelingen in funeraire cultuur. Programma en uitnodigingen volgen én we kijken er naar uit u dan te ontmoeten want een klein feestje is toch wel verdiend.

4. Rondleidingen

In 2019 organiseert In Paradisum op 26 mei (week van de begraafplaats), 30 juni en 28 juli rondleidingen over de begraafplaatsen Daalseweg en Stenenkruisstraat (Wedren/Prins Bernardstraat). De begraafplaats bij het Witte Kerkje in Neerbosch is van de straat af goed te bekijken en als u geen overlast veroorzaakt kunt u er ook wel even rondkijken en met het boekje heeft u een goede leidraad.

Stenenkruisstraat

De begraafplaats Stenenkruisstraat (Wedren/Prins Bernardstraat) rondleidingen op 26/5, 30/6 en 28/7 om 12:00 uur. Verzamelen bij het gebouwtje aan het Athelonepad (fietspad). Gemakkelijk te combineren met een bezoek aan de Daalseweg

Tijdens de Open Monumentendagen is de begraafplaats op zaterdag 14 en zondag 15 september van 11:00 – 17:00 uur geopend. Om 11:30 uur, 14:30 uur en naar behoefte zijn er rondleidingen.

Daalseweg

Op de begraafplaats Daalseweg zijn er rondleidingen op 26/5, 30/6 en 28/7. Let op we verzamelen eerst in de, 200 m verder gelegen, Luthersekerk aan de Prins Hendrikstraat, hoek Jacob Canisstraat voor een inleidende presentatie, om 13:00 uur voor een algemeen en kunsthistorische rondleiding door Bert Eggelaar en om 14:30 uur voor een rondleiding door Bart Janssen met nadruk op graven met een verhaal

Tijdens de Open Monumentendagen op 14 en 15 september 2019 zijn er, op de

altijd toegankelijke begraafplaats, rondleidingen. Verzamelen in de Luthersekerk om 13:00 uur voor de algemeen en kunsthistorische rondleiding en om 14:30 uur de rondleiding gericht op graven met een verhaal.

Neerbosch

Bij het Witte Kerkje is er zaterdag 14 september rond de middag een van de auteurs van het In Paradisum–boekje over de begraafplaats aanwezig voor informatie. Ook het kerkje is dan (gedeeltelijk) te bezoeken. Belangstellenden kunnen tevens het boekje kopen (€ 5,-; alleen contant, geen PIN).

Een korte beschrijving van de geschiedenis en het karakter van deze begraafplaatsen vindt u op onze site www.stichtinginparadisum.nl.

5. Een echt monument voor de oorlogsdoden op de Daalseweg dichterbij

Willem Reijnders

Op deze begraafplaats zijn 309 slachtoffers van het bombardement van 22 februari 1944 en ongeveer 102 andere slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog bijgezet.

De grafbedekking van een groot aantal graven is inmiddels verdwenen. Met name bij de jaarlijkse herdenking van 22 februari, toch altijd door een honderdtal mensen bezocht, en tijdens de rondleidingen wordt het ontbreken van een monument en informatie over de graflocatie als een groot gemis ervaren. Het door In Paradisum gecreëerde gelegenheidsmonument met kleine houten kruisjes kan hier beperkt in voorzien. Op de website is wel informatie beschikbaar, maar bij herdenken is dit niet praktisch.

De bedoeling is dat het monument bestaat uit een vitrine met een namenlijst van de slachtoffers met aanduidingen of het gaat om bombardements- of andere oorlogsslachtoffers, op welke locatie de grafbedekking zich bevindt of op welke locatie de stoffelijke resten zich nog in de ondergrond bevinden. Dit in combinatie met een plattegrond van de begraafplaats met indicatie van die locaties. Via een QR-code kan de bezoeker detailinformatie vinden op bijvoorbeeld de sites van In Paradisum en Oorlogsdoden Nijmegen.
Deze vitrine, passend bij de beide andere vitrines, wordt geplaatst in samenwerking met de SBN (Stichting Begraafplaatsen Nijmegen), de eigenaar/beheerder. In Paradisum zorgt voor de inhoud en een gespecialiseerd bedrijf levert en plaatst de onderhoudsvrije en duurzaam geconstrueerde vitrine

Omdat er inmiddels een aantal grafbedekkingen geruimd zijn, hebben we ons en aantal jaren moeten behelpen met kleine houten kruisjes die op een leeg vak geprikt werden, de laatste jaren op alfabetische volgorde. Dit was een wat schamele noodoplossing die het gemis van een permanent monument slechts versterkte. Als eerste stap naar een blijvende herinnering is op de website een subpagina onder de naam ‘Oorlogsdoden Daalseweg’ ingericht als een virtueel monument. Zeker voor nabestaanden en andere bekenden hebben de slachtoffers nu in ieder geval naam gekregen. Via de boeken van Bart Janssen kregen ze ook een gezicht.
Wanneer het verzamelen en controleren van de gegevens vlot verloopt, kan het monument in september 2019, op tijd voor de 75-jarige herdenking van Market Garden, onthuld worden.

6. ‘Wie zou je zijn als je nog had geleefd?’

Jeroen van Zuylen

Wil Gipman

Bij De Schommel vertelt de nu 80-jarige, maar veel jonger ogende, Addy Hendriks-Gerrits het aangrijpende relaas van wat zij die 22ste februari 1944 meemaakte.
Ze zat op de kleuterschool aan de Oude Stadsgracht toen even voor half twee de bommen vielen. Haar geluk was dat ze vlak tevoren uit de klas de gang op was gegaan. Even later lag ze onder het puin. Addy zou de ramp overleven. Zo niet haar klas- en schoolgenootjes, waaronder haar jongere broertje Jopie. Die vond samen met 23 andere kinderen en acht nonnen de dood. ‘Wie zou je zijn als je nog had geleefd?’, stelt Addy zichzelf de vraag. Het publiek is zichtbaar geroerd.

Op 22 februari 2019 was het precies 75 jaar geleden dat het hart van Nijmegen werd getroffen door een afschuwelijk bombardement. Binnen twintig seconden veranderde één van de mooiste historische binnensteden van Nederland in een brandende puinhoop waar bijna 800 mensen de dood vonden.
In de hele stad werd het bombardement dit jaar uitgebreider herdacht dan ooit. En meer Nijmegenaren dan ooit namen eraan deel.

Op Plein 44 stonden immense borden met de indrukwekkende portretten van alle slachtoffers van het bombardement. De hele dag door staan daar mensen in stilte naar te kijken, op zoek naar omgekomen familieleden of bekenden, of gewoon uit respect en belangstelling.

Voor het eerst begon de herdenking al een dag eerder, op 21 februari. Niet met een herinnering aan het vuur en de dood, maar met een ode aan het leven en de toekomst. Zoals het leven in Nijmegen geleefd werd aan de vooravond van het bombardement. Langs de hele brandgrens, dwars door de centrumstraten, werd een kwartier lang door honderden mensen muziek gemaakt, gezongen, verhalen verteld en gedichten voorgedragen. Daartussendoor bewogen zich nog eens honderden hardlopers die met hun fakkels, langs de brandgrens lopend, symbolisch alle Nijmegenaren met elkaar verbindend.

Op 22 februari zelf was er veel publiek bij alle plechtigheden. In de Stevenskerk waren er indrukwekkende toespraken van onder meer burgemeester Aboutaleb van Rotterdam, de stad die in de oorlog net als Nijmegen door zware bombardementen is getroffen.

De organisatie van de Herdenkingen was dit jaar zeer ingenomen met de aanwezigheid van vertegenwoordigers van de regering. Staatssecretaris Blokhuis toonde zich bij De Schommel persoonlijk zeer betrokken door zich in zijn praatje rechtstreeks te richten tot overlevenden van het bombardement. Na het luiden van de klokken in de hele stad en aansluitend de twee minuten stilte, volgde een mooie bijdrage van kinderen van de Montessorischool en natuurlijk het leggen van de kransen.
Terzelfder tijd vond op de Begraafplaats Daalseweg weer de meer intieme herdenking plaats, ter nagedachtenis aan de ruim 300 bombardementsslachtoffers die op de Daalseweg begraven liggen. Tegen de honderd nabestaanden en belangstellenden vonden de weg naar de Begraafplaats. Waarmee is aangetoond dat beide herdenkingen wel degelijk tegelijk kunnen plaatsvinden.
De mensen van de Lutherse Kerk aan de Prins Hendrikstraat zorgden aansluitend voor een hartelijke ontvangst met koffie en soep voor hen die nog wilden napraten.

In diezelfde Lutherse kerk vond ’s avonds nog een bijzonder herdenkingsconcert plaats met een zeer gevarieerd programma met dagboekfragmenten en talloze muzikale bijdragen. Van stemmige luisterliedjes tot een stevige popsong, van meerstemmige koorliederen tot klassieke zang begeleid door kerkorgel en piano. Maar in alles klonk de herinnering door aan die zwarte dag in februari 1944.

7. Ook een herdenking op de Daalseweg

Willem Reijnders

Traditiegetrouw werd er ook op de Begraafplaats Daalseweg in een meer informele sfeer herdacht. Ruim honderd belangstellenden, meestal familieleden van de 309 hier bijgezette slachtoffers luisterden naar stemmige muziek en de overweging die dit vooral aandacht aan 75 jaar herdenken besteedde, gericht was.

Vervolgens een rondgang langs het tijdelijke monument, de 309 kruisjes, en enkele monumenten waar bombardementsslachtoffer zijn bijgezet.

Nieuw waren dit jaar de speciale rondleidingen op zondag, hieraan hebben in totaal een goede 180 belangstellenden deelgenomen.

8. Hoog bezoek bij NL Doet

Jeroen van Zuylen

Burgemeester Bruls aan het werk (Foto: Eric van Haalen)

Op zaterdag 16 maart deed In Paradisum weer mee met de jaarlijkse NL-Doet vrijwilligersdag. Met tientallen vrijwilligers hebben we de ganse ochtend gesnoeid en graven schoongemaakt op de begraafplaatsen Daalseweg en Stenenkruis. Op de Daalseweg beperkten we ons vooral tot het opruimen van afgewaaide takken, het resultaat van de storm kort daarvoor.

We hadden geluk met het weer. ’s Morgens regende het nog pijpenstelen, maar toen we rond 10.00 uur aan de slag gingen was het droog.

En wie bevonden zich deze keer onder de vrijwilligers op de Begraafplaats Daalseweg? Niemand minder dan burgemeester Hubert Bruls en de wethouders Noël Vergunst, Harriët Tiemens en Bert Velthuis! Ook zij offerden hun vrije zaterdagmorgen op om de monumentale dodenakkers van Nijmegen-Oost eens flink op te knappen.

9. NL Doet acties ook op de Stenenkruisstraat

Willem Reijnders

Ook daar werden de handen uit de mouwen, of beter de poncho’s gestoken, want het toen hondenweer met stevige regenbuien. Een aantal aangemelde deelnemers lieten verstek gaan maar met z’n zessen vormden we een effectief team dat er in een lange ochtend op vrijwel de hele begraafplaats de grafmonumenten vrij van mos en onkruid maken. Daarbij bleken de houten spatels (uit het keukenkastje) heel praktisch te gereedschap zijn. Gelukkig hadden we een goede voorraad want hardsteen en zacht hout betekent slijtage.

Na afloop was het gezellig om in het warme buurtcafé Bey Ons op verhaal te komen en de ervaringen met de ploeg van de Daalseweg uit te wisselen.

10. Neerbosch, een plek om te koesteren!

Peter van Schaijk

We bedoelen daarmee de gesloten begraafplaats aan de Dorpsstraat in Neerbosch. Een bijzondere plek die een natuurlijke bescherming geniet van de Hervormde kerk die we allemaal kennen als het “witte kerkje” van Neerbosch. Een herinnering aan vervlogen tijden, de idylle die in de geest van de negentiende-eeuwse Romantiek gemaakt werd van het landelijke leven. De protestantse elite lees je terug op deze begraafplaats. Stichting In Paradisum die haar sporen heeft verdiend in de verdieping naar en omarming van het funerair erfgoed in Nijmegen, heeft zich, de afgelopen jaren, ingezet om ook deze plek historische waarde te geven. Veel werk is verricht en heeft ook geleid tot een publicatie uitgegeven in november 2018 van eerder genoemde stichting. In heldere en boeiende taal wordt de noodzakelijke restauratie uit 2017 uitgelegd. Een noodzakelijke herwaardering van een bijzonder perceel, met een kerk en een kerkhof. Het boek is te koop voor € 5,00 en onder andere verkrijgbaar bij boekhandel Augustinus, Dekker van der Vegt en Roelants-De Oude Mol en in het Huis van de Nijmeegse geschiedenis. U kunt het boek ook bestellen door een mail te sturen met uw gegevens naar schaijk45@gmail.com. Verzendkosten € 3,30.

11. Nijmeegse Zouaven

Bert Eggelaar

Van mijn toenmalige overbuurman, de Nijmeegse schrijver Frank Norbert Rieter, kreeg ik destijds de tip dat er op de begraafplaats Daalseweg in Nijmegen een Zouaaf begraven zou liggen. Zoiets trok natuurlijk mijn aandacht, en na wat rondvragen, en een belangrijke bijdrage van IP-lid Peter van Schaijk, ben ik inmiddels achter dit mysterie gekomen.

Wat is een Zouaaf?

Een Zouaaf is een vrijwillig soldaat in het pauselijke leger.

Zouaaf (Foto: Wikipedia)

Tussen 1860 en 1870 dienden Fransen, Belgen en ruim 3.000 Nederlandse vrijwilligers in het pauselijke leger, de zogenaamde pauselijke Zouaven, om te strijden tegen het Koninkrijk Italië. Rome werd gekozen als nieuwe hoofdstad, hoewel die stad op dat moment nog onderdeel vormde van de pauselijke staat. Nijmegen leverde 230 zouaven aan het pauselijke leger en was daarmee na Amsterdam in Nederland de grootse leverancier. Nijmegenaren lieten zich daarbij niet afschrikken door de liberaal-hervormde burgemeester Bijleveld sr, die de werving van ‘jongelingen’ probeerde tegen te werken. In tegenstelling tot zijn zoon, burgemeester Bijleveld jr, was deze zeer conservatief en had hij weinig op met het ‘Roomsche’, zowel de religie als de gelovigen.

Bekendmaking van Burgemeester Bijleveld betreffende de werving van ‘jongelingen’ voor buitenlandse dienst, 1866 (Archief van de Secretarie gemeente Nijmegen, 1810-1946, inv. nr. 12502)

Voor de veelal professionele strijdkrachten waren deze meestal goedwillende amateurs geen partij en moest de Paus de strijd opgeven. Op het huidige Vaticaanstad en enkele landgoederen na, verloor hij zijn grondgebied en hebben hij en enkele opvolgers uit protest geweigerd zich nog buiten Vaticaanstad te begeven. In de loop van de vorige eeuw echter is de relatie met de republiek Italië weer genormaliseerd.

De meeste Zouaven keerden na hun strijd terug naar hun woonplaats, waar zij als helden werden ontvangen. De meesten hadden echter verzuimd ontheffing aan te vragen bij de koning en verloren hun Nederlanderschap, omdat zij in vreemde krijgsdienst waren getreden. Verder kwamen ze niet meer in aanmerking voor overheidsfuncties en ondersteuning als zij tot armoede vervielen.

Veel Zouaven zakten af tot bedelarij en alcoholisme, een aantal werd verbannen naar de gevangenis en opvoedingskamp Veenhuizen. De uitdrukking ‘je loopt erbij als een Zouaaf’ verwijst naar de vaak slordig geklede ex-soldaten.

Zouaven die in Nijmegen zijn overleden

Daal, G.P. van (Gerardus Pierre), Nijmegen, 1845-09-19 ( overl akte), 1ste klasse begraven Daalseweg, grafkelder fam. Van Ellekom. 19-01-03.

Driessen, J.W. (Johannes Wilhelmus), Nijmegen, 1842-09-18 (overl akte) Begraven Daalseweg 3de klasse, rij 4, nr. 8 1ste inlage met monument.

Engelen, A. van (Albert), Nijmegen, 1845-12-23 (geen gegevens gevonden.

Gerrits, G. (Gerardus), Hatert, 1849-08-27 (geb. en huw akte),

Gerritsen, H. (Henricus Cornelius Hubertus), Nijmegen, 1839-08-20 (geen gegevens).

Ham, W. van der (Wilhelmus Hermanus), Nijmegen, 1840-05-20(overl akte).

Kilsdonk, M.D. (Marinus Dominicus), Ewijk, 1840-10-10 (overl akte) Begraven. Daalseweg 3de klasse, westenkant rij 6, nr. 7 met monument.

Lefering, F. (Franciscus), Alstatte (D), 1842-02-08 (overl akte). Begraven Daalseweg 3de klasse, 3de vak, rij 2 nr. 14, 2de inlage.

Mansveldt, J.A. (Johannes Antonis), Tilburg, 1850-03-28 (overl akte). Begraven Daalseweg 4de klasse vd armen, 41-05-01 (hele vak is geruimd).

Overdijk, A.J. (Arnold Jacob), Leiden, 1850-11-15 (overl akte) Hij is begraven op de Daalseweg, 2de klasse rij 2 grafnummer 13, vak ?

Polman, H. (Hendricus), Nijmegen, 1850-01-21 (geen gegevens).

Rutten, P. (Petrus), Wijchen, 1844-05-27 (overl akte) begraven Daalseweg 3de klasse, rij 1, nr. 21 1ste inlage, vak ?

Smits, W.H. (Wilhelmus Hubertus), Nijmegen, 1846-04-11(overl akte) Begraven Daalseweg 1ste klasse, rij 5, grafnummer 10. (27-04-05 => geruimd).

Jurka, M.C.V. (Matheus Carolus Victor), Goch (D), 1836-05-17 (not akte).

Uit bovenstaande lijst blijkt, dat er acht Zouaven begraven liggen op de begraafplaats Daalseweg, waarvan drie graven nog te traceren zijn, en/of een monument hebben.

De Gelderlander 07-11-1915
De grafkelder van de familie van Ellekom-van Daal ligt op het kerkhof Daalseweg vak 19, rij 01, graf 03
De Gelderlander 07-11-1915  

12. Bijzetting op de begraafplaats Daalseweg in 2018

Peter van Schaijk in samenwerking met de Stichting Begraafplaatsen Nijmegen

Verdrietig om het gemis maar dankbaar voor de goede herinnering. Zo gedenken wij hen die het afgelopen jaar zijn begraven op de begraafplaats aan de Daalseweg in Nijmegen.

Elisabeth Rika Maria Fisscher-van Merwijk, geboren op 14 mei 1931 in Nijmegen en aldaar overleden op 24 januari. Zij is bijgezet in het graf van haar echtgenoot H.J. Fisscher. Graf 10-05-13.

Op 9 februari overleed te Nijmegen Pieter Dijksman, echtgenoot van Hanne Ligtvoet. Hij werd op 1 juni 1946 geboren in Den Haag. Graf 03-03-16.

Maarten Pieter van ’t Hof, geboren op 29 juli 1929 te Ridderkerk, overleed op 26 februari in Nijmegen. Graf 35-06-12.

In de leeftijd van 77 jaar is op 22 maart in Nijmegen Albert Hans (Dick) Volmer overleden. Hij was tot aan zijn pensioen in 2005 docent Duits aan het Canisius College. Hij is bijgezet in het graf van zijn echtgenote J.M.W. Volmer-Janssen. Graf 03-03-10.

Rose-Mary Jurgens werd op 22 september 1940 geboren in Nijmegen en overleed op 2 mei in Leidschendam-Voorburg. Zij is bijgezet in de grafkelder van de familie Jurgens. Graf 25-01A-05.

Anna Josephina Maria Kessels werd op 25 april 1961 geboren in Spaubeek, Zij overleed in Nijmegen op 25 mei. Graf 03-02-05.

Petrus Wilhelmus Maria (Piet) de Grood, geboren in Nijmegen op 25 maart 1951 en alhier overleden op 22 juli. Zijn credo: humor-eigenwijs-plagen-hard werken-levensgenieter-Opa Piet. Graf 02-01-03.

J.L.M. Theunissen, geboren 11 september 1931 te Sambeek en overleden 15 februari in Nijmegen. As verstrooid.

Op 28 augustus overleed Johannes Antonius Maria Pius (Han) Keijser, advocaat in Nijmegen, geboren op 15 december 1939 te Sassenheim. Graf 14-04-01.

J.F. (Joke) van Lier-Pruijn, echtgenote van Jan van Lier, werd op 13 september 1923 geboren in Gendringen en overleed op 7 februari te Nijmegen. Urnengraf 04-07-11.

Petrus Cornelis (Piet) van de Pas, echtgenoot van Jo Groenen, werd geboren op 15 februari 1932 te Hoogeloon en overleed in Best op 5 oktober. Lid in de Orde van Oranje-Nassau. Graf 08-06-09.

13. Uitgelicht: twee bijzondere grafmonumenten

Bert Eggelaar, tekst en foto’s

Arno Nikkelen, 18 juni 1965 – 24 juni 2008 vak 30, rij 5, graf 4

Het eerste monument dat ik onder de aandacht wil brengen, is dat van Arno Nikkelen.

Hij was niet alleen stedenbouwkundig tekenaar, maar vooral ook muzikant, bassist en zanger. Ook was hij vrijwilliger bij In Paradisum, want geschiedenis was ook een hobby van hem.

Arno heeft meegeholpen aan het in kaart brengen van de grafmonumenten op de begraafplaats Daalseweg Nijmegen.

Op zijn monument is de krul van de contrabas hals te zien, wat verwijst naar de muziek. Hij wilde al vroeg naar het conservatorium in Amsterdam, maar van zijn vader moest hij een vak leren, vandaar het tekenen.

Zijn leven stond in het teken van de muziek, hij speelde o.a. in de band van Martin Hutchinson. Hij was onder meer te horen op diens cd Water From A Stone en als gast-vocalist op een cd van Blowbeat. Arno Nikkelen werd slechts 43 jaar oud. 

Het tweede monument(je) is dat van Corrie. Het graf ligt in vak 4, in dat vak liggen kindergraven.

Huwelijk Nijmegen 14 juni 1921 Hendrikus Petrus Peters, koffiehuishouder (caféhouder), geboren te Nijmegen op 09-11-1891, met Francisca Antonia Schrijvers, geboren op 24-11-1892 in Nijmegen.

Uit dit huwelijk werd op 03-06-1922 in Nijmegen Cornelia Johanna Peters geboren. Zij overleed op 05-09-1923 te Den Bosch om 19.00 uur. Aangifte van overlijden werd gedaan door Johannes Peters (Opa) wonende te Wijchen.

Deze familiegeschiedenis heeft alles te maken met een grafzerk in vak 4 met het opschrift:

HIER RUST ONZE LEVELING CORRIE. Wie is deze Corrie?

Er is hiervoor contact gezocht met Joost Meertens van de SBN. Hij heeft het kaartsysteem en de verloven tot begraven geraadpleegd van alle graven in vak 4, de kindergraven. De enige die er uitspringt is bovengenoemd kind Cornelia Johanna Peters, huurgraf 2de klasse, vak 4, rij 7, nummer 6, begraven op 7 september 1923. Cornelia is te herleiden tot de roepnaam CORRIE.

Het bijzondere van dit monumentje is, dat de tekst op de steen alleen te lezen is, als de zon op een bepaalde manier op de tekst schijnt. Anders is de tekst vrijwel onleesbaar.

Tijdens mijn rondleidingen loop ik altijd langs dit monumentje, waarbij de rust en de vrede die het beeldje uitstralen, mij iedere keer weer raakt.

Met dank aan Peter van Schaik voor de bijdrage aan de tekst.

14. U vraagt en wij zoeken een antwoord

U heeft het vast al in ons bulletin gezien: de rondleidingen over de begraafplaats Daalseweg beginnen, sinds eerder dit jaar, in de Lutherse kerk aan de Prins Henrik straat We konden wachten op de vraag over hoe en waarom. Wel, dat leggen we hier graag uit.

In het vroege voorjaar zit het weer vaak niet mee, vaak regen, wind of lage temperaturen. Kortom niet zo leuk om dan buiten te zijn en zeker niet om dan met wapperende papieren in de hand langs de graven te gaan.

In de Lutherse kerk zitten we niet alleen beschut en droog en duiken we met behulp van een beamer ( digitale projector met foto’s) in het verleden van deze oude monumentale begraafplaats. Duidelijk en in alle rust is dan alles uit te leggen en zijn uw vragen te beantwoorden.

Het is dan meteen ook mogelijk om dit charmante kerkje te bekijken, waarbij vooral het onlangs gerestaureerde orgel (het oudste van Nijmegen) de aandacht verdient.

Vanuit het kerkje wandelen we ongeveer 250 m naar de begraafplaats waar de rondleider, niet gehinderd door wapperende papieren, alle aandacht aan de grafmonumenten kan besteden.

15. Colofon

‘In Paradisum’ is het bulletin van de gelijknamige stichting,
het verschijnt maximaal driemaal per jaar.

De Stichting In Paradisum stelt zich tot doel de cultuurhistorische, kunsthistorische en landschappelijke waarden van de Nijmeegse monumentale begraafplaatsen te beschermen en te behouden. De focus op dit funeraire erfgoed komt tot uitdrukking in diverse activiteiten: het behartigen van de belangen van nabestaanden, het inventariseren en documenteren van grafmonumenten, het organiseren van tuinier ochtenden, en het verspreiden van kennis over de begraafplaatsen door de uitgave van dit bulletin, via een website, publicaties, en door het geven van rondleidingen op de begraafplaatsen.

De Stichting In Paradisum en haar voorgangers treden sinds 1972 op als gespreks- en onderhandelingspartner met beheerders en de gemeente Nijmegen over ontwikkeling, verbetering of verandering binnen de Nijmeegse begraafplaatsen, vooral als dit publieke, algemene belangen of belangen van nabestaanden betreft.

Vanouds zet de stichting zich in het bijzonder in voorde voormaligeR.K. Begraafplaats Daalseweg.Ieder jaar organiseert de stichting hier op 22 februari, samen met de gemeente Nijmegen, een herdenking voor de vele slachtoffers van het bombardement in 1944 die hier begraven liggen. Ook wil de stichting de begraaflocaties in Nijmegen digitaal beschikbaar maken. In samenwerking met de SBN (Stichting Begraafplaatsen Nijmegen) worden hiertoe de registers van begravingen en ‘verloven tot begraving’ verwerkt.

De afbeeldingen en foto’s in deze uitgave zijn – tenzij anders is vermeld – genomen uit de “Collectie van In Paradisum”. Redactionele bijdragen van lezers en derden zijn welkom, mits digitaal aangeleverd en maximaal 2 pagina’s A4. De redactie beslist evenwel over plaatsing. Voor grotere producties is overleg vooraf met de redactie wenselijk.

De jaarlijkse bijdrage aan de Stichting In Paradisum, die geheel werkt met vrijwilligers, is minimaal € 12,50. Het bedrag kan worden overgemaakt op (IBAN) bankrekeningnr. NL86ABNA0475424336 ten name van Stichting In Paradisum te Nijmegen. De penningmeester dankt u voor het overmaken uw bijdrage voor 2019.

Stichting In Paradisum

Stichting In Paradisum
Kerkstraat 60
6543 KL Nijmegen
t 06 1797 1197
e stichtinginparadisum@kpnmail.nl
i www.stichtinginparadisum.nl

1. Voorwoord

Welkom bij een nieuwe editie van ons digitale nieuwsbulletin. Bij de eerste uitgave in dit nog verse jaar past het u allen geluk en een goede gezondheid 2019 toe te wensen. Dan vestigen we meteen uw aandacht op uw jaarlijkse bijdrage aan In Paradisum. Heeft u het bedrag al overgemaakt dan dankt onze penningmeester u hartelijk voor uw medewerking

Herdenkingen

Zoals gebruikelijk aan het begin van het jaar maken we u attent op de herdenkingen van het Bombardement van 22 februari 1944, nu 75 jaar geleden. In loop van de komende  maanden zal het ook herdacht worden dat andere historische gebeurtenissen 75 jaar geleden plaatsvonden

NLDoet

Op 16 maart, in de ochtend, kunnen klimop-haters in het kader van NLDoet.nl weer aan de slag op de begraafplaatsen Daalseweg en Stenenkruisstraat, aanmelden kan via de website www.nldoet.nl.

Rondleidingen

In mei, juni en juli organiseren we weer rondleidingen op de begraafplaatsen Daalseweg en Stenenkruisstraat. In dit bulletin en op de website vindt u data en tijdstippen, doorgaans een laatste zondag van de maand rond het middaguur.

Voor een groepje van minimaal 7 deelnemers kunnen we ook exclusieve rondleidingen op maat (qua datum of onderwerp) organiseren.

Neerbosch

Aansluitend op de consolidatie van de begraafplaats Dorpsstraat Neerbosch, (bij het Witte Kerkje) hebben Wim Desserjer en Peter van Schaijk een rijk geïllustreerd en handzaam boekje geschreven over de geschiedenis van deze begraafplaats, een beschrijving van de consolidatie, de nog aanwezige graven en een korte schets van de personen die er zijn bijgezet. Meer informatie verderop in dit bulletin.

Databestanden

Het eerder aangeduide monnikenwerk van ons bestuurslid Peter van Schaijk die de afgelopen vijf jaar wekelijks op het kantoor van de SBN (Beherende organisatie van de Daalseweg) gewerkt aan het digitaliseren van de tienduizenden nog aanwezige “Verloven tot Begraven” van eind 19e eeuw tot 1955. Dit zijn de door de (destijds) “burgerlijke stand” van de Gemeente Nijmegen afgegeven documenten die de noodzakelijke formele toestemming geven voor bijzetting op een begraafplaats, in dit geval de Daalseweg. Dit digitale bestand omvat nu ook informatie over de graven waarvan in de loop van de jaren de originele zerken geruimd zijn om plaats te maken voor nieuwe bijzettingen. De resterende overblijfselen van de personen werden niet verwijderd en zijn dus nog op de locatie aanwezig, tenzij er – bij uitzondering – sprake is geweest van herbegraving. Dit project is voorgedragen bij de overkoepelende organisatie Terebinth om mee te dingen naar de “gouden Terbinth”, De reactie van Terebinth vindt u onder “Wie ligt waar?”

Bedankt Joost Rosendaal en welkom Pepijn Oomen!

De bekende historicus Joost Rosendaal heeft In Paradisum vele jaren als een voortvarende voorzitter geleid waarvoor we hem zeer dankbaar zijn. Inmiddels is hij opgevolgd door Pepijn Oomen, betrokken bij cultuurhistorie en ruime ervaring in de gemeente politiek.

Website

Een van onze eerste activiteiten was destijds (1980) een inventarisatie van de op de Daalseweg aanwezige grafmonumenten. Na enig experimenteren met standaardformulieren in ordners die te zijner tijd gedrukt zouden kunnen worden. Echter de techniek haalde ons in nog voordat het project afgerond was. Wellicht was publiceren op floppies, op diskettes, of liever op CD’s praktischer? Uiteindelijk is gekozen voor onze website.

De klus vergde jaren en – gelukkig – stonden de technische ontwikkelingen niet stil.

Onze plannen werden steeds weer ingehaald door verbeterde digitale mogelijkheden. Een aantal jaren konden we goed uit de voeten met het databeheer op onze website, maar de capaciteit blijkt nu veel te beperkt en het beheer is niet echt gebruiksvriendelijk.

Intussen zijn we begonnen met het installeren van nieuwe software die een grotere capaciteit biedt en beheer en raadplegen gemakkelijker maakt. We hopen dit project voor het eind van het jaar afgerond te hebben zodat we stap voor stap ook de eerder genoemde nieuwe informatie over de Daalseweg beschikbaar kunnen stellen. Daarna volgen de bestanden voor Oorlogsdoden Daalseweg, de Stenenkruisstraat en Dorpsstraat Neerbosch.

Ook bij deze klus zijn extra vrijwilligers hartelijk welkom

In dit nummer treft ook weer de vaste rubrieken  “Uitgelicht” en “U vraagt wij zoeken het antwoord”.

We wensen u veel leesplezier

Willem Reijnders, redacteur

2. Nijmegen herdenkt

Nijmegen herdenkt het Bombardement van 22 februari 1944

Het is nu 75 jaar geleden dat onze stad werd getroffen door dit vernietigende bombardement. Ongeveer 800 doden, duizenden gewonden en een totaal verwoeste binnenstad. Gevolgen zijn nog steeds zichtbaar in de stad en voelbaar bij vele inwoners en nabestaanden.

Er is een uitgebreid en veelvormig programma

Op 21 februari zijn er ‘s avonds verschillende activiteiten langs de zogeheten brandgrens: Lichtjes op de brandgrens, om 19:00 uur beginnen de verschillende herdenkingen in de Molenstraatskerk. Daarna zijn er meer dan 40 koren en muziekgroepen met een 700 deelnemers langs de brandgrens actief. Uiteindelijk eindigt dit gebeuren rond 20:45 bij het Museum het Valkhof. Na afloop is iedereen welkom in het museum. Details vindt u in de dagbladen.

Op 22 februari 2019, zijn er herdenkingen waarin de Gemeente Nijmegen, de Raad van Kerken Nijmegen e.o. en In Paradisum samenwerken. Voor details verwijzen we u kortheidshalve naar de publicaties van de Gemeente Nijmegen op haar website, (nijmegen.nl/herdenkt) en in dag- en huis aan huisbladen. Hieronder een beknopt overzicht:

11:30 uur       Bijeenkomt in de St. Stevenskerk lezingen door diverse sprekers

12:30 uur       Officiële formele herdenking bij de Schommel, Raadhuishof 1

13:28 uur       Op het tijdstip van het bombardement, twee minuten stilte

13:20 uur      Parrallel aan de officiële herdenkingsplechtigheid organiseert In Paradisum op de begraafplaats Daalseweg een meer informele herdenking, vooral voor de nabestaanden van de 300 aldaar begraven slachtoffers en andere belangstellenden. Verzamelen bij het centrale kruis. Na afloop is er een korte rondgang langs een aantal graven van slachtoffers, waar bloemen gelegd kunnen worden. Tot slot is men welkom in de Luthersekerk, Prins Hendrikstraat 79, hoek Jacob Kanisstraat om bij een kopje koffie na te praten

15:00 uur      Oratorium “De pijn die blijft” in de St Stevenskerk, toelichting van Bart Janssen. Aanmelden via info@oorlogsdodennijmegen. nl

20:00 uur       Herdenkingsconcert in de Luthersekerk, het adres staat hierboven

Op 23 februari 2019, 13:30 uur wordt het Informatiecentrum WO2 opengesteld voor bezoekers, ook hier is er nu veel aandacht voor het Bombardement. Vanuit dit centrum worden in de loop van de middag specialerondwandelingen georganiseerd.

Op 24 februari 2019 wordt er om 13:00 uur op de begraafplaats Daalseweg door Bert Eggelaar een speciale rondleiding gehouden met het Bombardement als thema.

Verzamelen bij de ingang.

Vanuit het Informatiecentrum WO2 worden er vandaag in de loop van de middag weer rondwandelingen georganiseerd.

3. Rondleidingen

In 2020 organiseert In Paradisum op 31 mei, 7 juni (weekend van de begraafplaats), 28 juni en 26 juli rondleidingen over de begraafplaatsen Daalseweg en Stenenkruisstraat (Wedren/Prins Bernardstraat). De begraafplaats bij het Witte Kerkje in Neerbosch is van de straat af goed te bekijken en als u geen overlast veroorzaakt kunt u er ook wel even rondkijken. Met het boekje heeft u een goede leidraad.

Stenenkruisstraat

De begraafplaats Stenenkruisstraat (Wedren/Prins Bernardstraat) rondleidingen op 31-5, 7-6, 28-6 en 26-7 om 12:00 uur. Verzamelen bij het gebouwtje aan het Athelonepad (fietspad). Gemakkelijk te combineren met een bezoek aan de Daalseweg

Tijdens de Open Monumentendagen is de begraafplaats op zaterdag 12 en zondag 13 september van 11:00 – 17:00 uur geopend. Om 11:30 uur, 14:30 uur en naar behoefte zijn er rondleidingen.

Duivelshek op begraafplaats Stenenkruisstraat

Daalseweg

Op de begraafplaats Daalseweg zijn er rondleidingen op 31-5, 7-6 (Weekend van de Begraafplaats), 28-6 en 26-7. Let op: we verzamelen eerst in de, 200 m verder gelegen, Luthersekerk aan de Prins Hendrikstraat, hoek Jacob Canisstraat voor een inleidende presentatie, om 13:00 uur voor een algemeen en kunsthistorische rondleiding door Bert Eggelaar en om 14:30 uur voor een rondleiding door Bart Janssen met nadruk op graven met een verhaal

Tijdens de Open Monumentendagen op 12 en 13 september 2019 zijn er, op de

altijd toegankelijke begraafplaats, rondleidingen. Verzamelen in de Luthersekerk om 13:00 uur voor de algemeen  en kunsthistorische rondleiding en om 14:30 uur de rondleiding gericht op graven met een verhaal.

Neerbosch

Bij het Witte Kerkje is er zaterdag 12  september iemand van In Paradisum op de begraafplaats aanwezig voor informatie, waarschijnlijk is dan ook het kerkje zelf te bezoeken

Een korte beschrijving van de geschiedenis en het karakter van deze begraafplaatsen vindt u elders op onze site.

4. Bedankt Joost Rosendaal!

Joost Rosendaal bedankt en welkom Pepijn Oomen!

Na zeven jaar heeft Joost Rosendaal eind 2017 de voorzittershamer bij onze Stichting In Paradisum neergelegd. Als prominent Nijmeegs historicus heeft hij de activiteiten van In Paradisum inhoudelijk zeer weten te verrijken. Met name zijn kennis over de Begraafplaats Stenenkruis was voor velen een eyeopener. Ook organisatorisch is hij van grote waarde  gebleken. Na een voorzitterloze periode heeft Joost zowaar weer structuur weten te brengen in de vergaderingen. Dat Joost-de-voorzitter wel eens vergat de tijd in de gaten te houden omdat Joost-de-historicus enthousiast deelnam aan de discussies… het zij hem vergeven.

Dankzij zijn uitgebreide netwerk en goede contacten bij de gemeente Nijmegen, kreeg In Paradisum gemakkelijk toegang tot gemeentelijke instanties, wat onder meer resulteerde in een convenant met de gemeente aangaande de Begraafplaats Stenenkruis. Ook was Joost niet te beroerd zelf flink de handen uit de mouwen te steken, zoals tijdens de NL-Doet-vrijwilligersdagen. Joost, bedankt voor alles!

Gelukkig hebben we voor Joost een prima opvolger weten te vinden. Pepijn Oomen (40) is de nieuwe voorzitter van In Paradisum. Hij heeft een brede cultuurhistorische interesse en een grote betrokkenheid bij alles wat in Nijmegen speelt. Ook via hem blijven de lijntjes naar het stadhuis kort. Pepijn was acht jaar raadslid voor GroenLinks in Nijmegen en is werkzaam als griffier van het College van Bestuur van de Radboud Universiteit. Daarnaast is hij bestuurslid van het Nationaal Oorlogs- en Verzetsmuseum in Overloon en oud-bestuurslid van het Stedelijk 4&5 mei- Comité.

We wensen Pepijn veel succes!

Jeroen van Zuylen

Nieuwe voorzitter: Pepijn Oomen

5. Boek over begraafplaats Neerbosch

Een plek om te koesteren!

We bedoelen daarmee de gesloten begraafplaats aan de Dorpsstraat in Neerbosch. Een bijzondere plek die een natuurlijke bescherming geniet van de Hervormde kerk die we allemaal kennen als het “witte kerkje” van Neerbosch. Een herinnering aan vervlogen tijden, de idylle die in de geest van de negentiende-eeuwse Romantiek gemaakt werd van het landelijke leven. De protestantse elite lees je terug op deze begraafplaats. Stichting In Paradisum die haar sporen heeft verdiend in de verdieping naar en omarming van het funerair erfgoed in Nijmegen, heeft zich, de afgelopen jaren, ingezet om ook deze plek historische waarde te geven. Veel werk is verricht en heeft ook geleid tot een publicatie uitgegeven in november 2018 van eerder genoemde stichting. In heldere en boeiende taal wordt de noodzakelijke restauratie uit 2017 uitgelegd. Een noodzakelijke herwaardering van een bijzonder perceel, met een kerk en een kerkhof.

Het boek is te koop voor € 5,00 en onder andere verkrijgbaar bij boekhandel Augustinus, Dekker van der Vegt en Roelandt en in het huis van de Nijmeegse geschiedenis. U kunt het boek ook bestellen door een mail te sturen met uw gegevens naar schaijk45@gmail.com. Verzendkosten € 3,30.

Overhandiging van het eerste exemplaar van de publicatie door Pepijn Oomen aan burgemeester Bruls van Nijmegen. uiterst links Peter van Schaijk, een van de auteurs

6. Uitgelicht

Uitgelicht: twee bijzondere grafmonumenten.

Het eerste monument is dat van Jan van Deursen (16 mei 1951 – 29 mei 1999) 

Vak 33 rij 1 graf 4 Vak: 33 Rij: 08 Graf: 10

Foto Bert Eggelaar

Het is voor zover mij bekend, het enige grafmonument op het kerkhof Daalseweg met een Engelse tekst.

De tekst op het monument is een verbastering van een Engels psalm.

THE EARTH GOCTH TO THE EARTHE CLISTRING LIKE GOLD THE EARTH GOCTH TO THE EARTH SOONER THAN IT WOLD THE EARTH BUILDTH OM THE EARTH CASTLES AND TOWERS THE EARTH SAYS TO THE EARTH ALL SHALL BE OURS 

Het komt uit het boek: Old England-a-Pictorial-Museum of Regal, 1845

Het tweede monument is van de Nijmeegse glaskunstenaar Ted Felen.

3 mei 1931 –  5 januari 2016)

Vak 8, rij 4; graf 1.

Ted Felen maakte  gouachesolieverfschilderijenkruiswegstatiesmozaïeken, wandschilderingen, zeefdrukken en linoleumsneden.

Dit prachtige glas in lood werk siert het graf van deze markante Nijmeegse kunstenaar. Vooral voormalige MMS-leerlingen zullen zich deze actieve bebaarde tekenleraar herinneren die zich op zijn scooter van school naar school haastte om een hele generatie middelbare scholieren in de beginselen van het handtekenen te onderwijzen en hen in contact met kunst te brengen.

Ted Felen was zeer productief met uiteenlopende technieken. Zijn beeldtaal werd niet door iedereen zondermeer begrepen en geaccepteerd. Ooit haalde hij de landelijke pers met zijn, in ongebruikelijke stijl, geschilderde (olieverf op paneel) kruisweg voor de eertijdse Danielskerk. Een herhaling van een vergelijkbaar incident in Elsloo (Zuid Limburg). Wanneer we het goed begrepen hebben heeft hij zich in de tweede helft van zijn kunstenaarschap steeds meer toegelegd op glaskunst. De laatste actieve jaren werkte en woonde hij in een voormalige boerderij in de Dukenburg.

Bert Eggelaar

Willem Reijnders

8. U vraagt…

U vraagt en wij zoeken het antwoord

Met enige regelmaat ontvangen we vragen over de grafnummers, soms geeft de nummering moeilijkheden of is vak, bijvoorbeeld vak 0 niet te vinden.

Vragen rondom Vak 0 zijn dan nog het eenvoudigste op te lossen dit is vak 1.

Toen de voorgangers van In Paradisum in de periode 1970-1980 begonnen met de inventarisatie liet het onderhoud veel te wensen over en waren veel graven overwoekerd omdat de begraafplaats toch over afzienbare tijd geruimd zou worden.

Er werden immers ook geen grafrechten meer geheven. De werkrelatie met SBN, de beheerder van de begraafplaats stond onder druk. Tegen die achtergrond werd besloten om maar heel pragmatisch aan de slag te gaan zonder ruggespraak en maar op basis van een eigen nummeringssysteem omdat we de gegevens immers dringend nodig hadden. Omdat deze systematiek niet in alle vakken op dezelfde wijze is toegepast moeten de nummers nu één voor één handmatig omgerekend worden van de In Paradisum nummering naar die van de SBN. Er wordt aan gewerkt, we boeken vooruitgang maar ook dit is een stevige klus.

Mocht het u niet lukken om een graf te vinden, meldt dan uw vraag via het contactformulier op onze website. We proberen om u binnen een week antwoord re geven

Peter van Schaijk

Willem Reijnders

9. Bijzettingen

Bijzettingen op de Begraafplaats Daalseweg.

Verdrietig om het gemis maar dankbaar voor de goede herinnering. Zo gedenken wij hen die het afgelopen jaar zijn begraven op de begraafplaats aan de Daalseweg in Nijmegen.

Pierre C.A. Hopman overleed op 8 januari, 89 jaar oud, en werd bijgezet in het graf van haar dochter Eveline, hier herbegraven in 1999. Graf 09-01-14

“Veel te vroeg en onverwacht”, man, vader, trotse opa Fred Spoeltman overleed 10 januari, op 64-jarige leeftijd. Graf 16-05-04.

Op 21 januari overleed Josephine Timmer, 73 jaar oud. Graf 34-02-14

Gerard Theunissen overleed op 26 maart in de leeftijd van 86 jaar, een hoge leeftijd, maar het gemis is voelbaar. Graf 03-03-13.

Op 1 mei overleed na een pijnlijke periode, in het hospice van Joachim en Anna,                                 Annemoon Meuwissen-Panhuijsen. Zij werd 85 jaar geleden geboren in Maastricht. Zij werd bijgezet in het graf van haar echtgenoot. Graf 36-01-28.

Geboren in Naaldwijk, overleden op 6 mei, Cees van Schie, “Zalig…….Niets doen” waren de woorden op zijn overlijdensadvertentie. Oprichter van het kantoor Van Schie advocaten. Graf 07-01-07. 

Lies Hendriks overleed op 24 mei in de leeftijd van 92 jaar. Tante Lies, een begrip in haar familie. Altijd betrokken geweest op maatschappelijke vraagstukken en steun aan sociale noden. Bijgezet in graf van haar ouders en broer. Graf 19-03-07.

Willem van Raaij, geboren en getogen Nijmegenaar, overleed heel plotseling op 9 juli, 71 jaar oud. Hij werkte als chemisch analist bij Smit. Begiftigd met de Pauselijke onderscheiding Pro Ecclesia et Pontifice. Bijgezet in graf grootouders. Graf 09-01-06.

Op 22 juli werd de asbus bijgezet in het dubbelgraf van haar ouders. Josephien Bosmans overleed op 20 januari. Graf 03-01-12.

Mevrouw J.M.C.J. Russel-Verheij overleed op 14 maart, 91 jaar oud. De asbus werd op 7 augustus bijgezet in het familiegraf bij ouders, broer en echtgenoot. Graf 19-04-06.

“De moeder van onze stichting”, Marianne Straten-Heesbeen overleed op 26 augustus, 73 jaar oud. Haar inzet, haar warmte, haar betrokkenheid bij begraafplaats Daalseweg, blijft altijd in onze herinnering. Zij werd bijgezet in het graf van haar man Peter. Graf 03-01-05.

“Een mens kan niet zonder een ander mens” dat waren de laatste woorden van Beatrix Bahlmann overleden op 30 augustus, 83 jaar oud. Graf 07-01-04.

Johanna M. Elbers werd op 2 oktober bijgezet in het graf van haar ouders. Zij overleed op                    25 september. Graf 17-07-04.

Jan Holl overleed op 31 december 2013 en zijn vrouw Leny Polman op 26 september 2016. De asbussen werden op 26 september bijgezet in het graf van hun zoon John. Graf 03-03-08.

Mevrouw Dymphina C.C. Rosenberg-Groffen overleden op 28 oktober, ze had net haar 96ste verjaardag gevierd. Graf 05A-01-17.

Mevrouw Theodora P.G.M. Aalbers-van Uhm overleed op 7 november, 63 jaar oud. Graf 16-02-03.

Jan M. de Veld overleed op 2 december in de leeftijd van 82 jaar. Graf 34-06-08.

Op 92-jarige leeftijd overleed Cornelia E.M. Maessen-de Ruijter, 3 december.Graf 10-07-28.

Peter van Schaijk, in samenwerking met de Stichting Begraafplaatsen Nijmegen.


10. Colofon

‘In Paradisum’ is het bulletin van de gelijknamige stichting;
het verschijnt maximaal driemaal per jaar.

De Stichting In Paradisum stelt zich tot doel de cultuurhistorische, kunsthistorische en landschappelijke waarden van de Nijmeegse monumentale begraafplaatsen te beschermen en te behouden. De focus op dit funeraire erfgoed komt tot uitdrukking in diverse activiteiten: het behartigen van de belangen van nabestaanden, het inventariseren en documenteren van grafmonumenten, het organiseren van tuinier ochtenden, en het verspreiden van kennis over de begraafplaatsen door de uitgave van dit bulletin, via een website, publicaties, en door het geven van rondleidingen op de begraafplaatsen.

De Stichting In Paradisum en haar voorgangers treden sinds 1972 op als gespreks- en onderhandelingspartner met beheerders en de gemeente Nijmegen over ontwikkeling, verbetering of verandering binnen de Nijmeegse begraafplaatsen, vooral als dit publieke, algemene belangen of belangen van nabestaanden betreft.

Vanouds zet de stichting zich in het bijzonder in voorde voormaligeR.K. Begraaf-plaats Daalseweg.Ieder jaar organiseert de stichting hier op 22 februari, samen met de gemeente Nijmegen, een herdenking voor de vele slachtoffers van het bombardement in 1944 die hier begraven liggen. Ook wil de stichting de begraaflocaties in Nijmegen digitaal beschikbaar maken. In samenwerking met de SBN (Stichting Begraafplaatsen Nijmegen) worden hiertoe de registers van begravingen en ‘verloven tot begraving’ verwerkt.

De afbeeldingen en foto’s in deze uitgave zijn – tenzij anders is vermeld – genomen uit de “Collectie van In Paradisum”. Redactionele bijdragen van lezers en derden zijn welkom, mits digitaal aangeleverd en maximaal 2 pagina’s A4. De redactie beslist evenwel over plaatsing. Voor grotere producties is overleg vooraf met de redactie wenselijk.

De jaarlijkse bijdrage aan de Stichting In Paradisum, die geheel werkt met vrijwilligers, is minimaal € 12,50. Het bedrag kan worden overgemaakt op (IBAN) bankrekeningnr. NL86ABNA0475424336 ten name van Stichting In Paradisum te Nijmegen. De penningmeester dankt u voor het overmaken uw bijdrage voor 2019.

Stichting In Paradisum
Dorpsstraat 60
6543 KL Nijmegen
t: 06 1797 1197
e: stichtinginparadisum@kpnmail.nl
i: www.stichtinginparadisum.nl